لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

داعشی جیهادی یان داعشی دەشتەكی، كامیان مەترسین بۆ سەر داهاتووی ناوچە كێشەلەسەرەكان؟

13/08/2020



دڵشاد ئەنوەر

بەهێزبوونی بزووتنەوە چەكدارییە ئیسلامییەكان، دەرئەنجامی ململانێی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی یاخود دەرئەنجامی بۆشایی ئەمنی و ناسەقامگیری سیاسی و كۆمەڵایەتین لەهەر وڵاتێك. ئەستەمە بزووتنەوەی چەكداری لەوڵاتێكی سەقامگیرو بێ كێشەدا، گەشەبكات و بتوانێت لەگەڵ  ژینگەی سەقامگیردا خۆی بگونجێنێت.

كاتێك رێكخراوی قاعیدە، دواتریش بزووتنەوەی تاڵیبان لەپاكستان و ئەفغانستان و پاشانیش چیچان دەركەوتن و بەهێزبوون، دۆخی ئەمنی و سیاسی و كۆمەڵایەتی لەو وڵاتانە، لەوپەڕی ناسەقامگیریدا بوو.

دوای ساڵی 1991 كاتێك بزووتنەوە ئیسلامییە چەكدارییەكان لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستانیش تەشەنەیان كرد، دۆخی هەرێم لەهەموو روویەكەوە، ناسەقامگیرو دژواربوو. دوای رووداوەكانی بەهاری عەرەبیش، كاتێك بەرەی نوسرەو دواتر داعش بەشێكی وڵاتی سوریایان كۆنترۆڵ كرد، دۆخی نێوخۆیی ئەو وڵاتە لەوپەڕی شڵەژان و خراپیدا بوو، ئاسایشی سوریا بەشێوەیەك تێكچووبوو، وڵات بووبووە كوشتارگە.

لەو دەمەشدا كەململانێی ئیقلیمی و نێوخۆیی عێراقی گرفتار كردبوو لەساڵی 2014، بەتایبەت ململانێی نێوان ئێران و كەنداو لەلایەك و ناكۆكی نێوان هەرێم و بەغداو سوننەكان لەسەر ئاستی ناوخۆش لەلاكەی تر، لەپڕ دەرفەت لەبەردەم داعشدا واڵا كراو لەسوریاوە بۆ عێراق پەڕییەوە. بەماوەیەكی كەم زۆربەی ناوچە سوننەنیشینەكانی عێراقی كۆنترۆڵكرد.

قسەكردن لەسەر چۆنیەتی دروستبوونی بزووتنەوە ئیسلامییە چەكدارییەكان و سودوەرگرتنیان لەژینگەی شێواو زۆری دەوێت، زۆریشی لەسەر وتراوەو نووسراوە، تەوەری سەرەكی باسەكەی منیش نییە، بەڵام بەگرنگم زانی وەكو پێشەكییەك، كەمێك لەسەری راوەستم.

ئەوەی من مەبەستمە تیشكی بخەمەسەر، پۆلێنكردنی چەكدارانی داعشە، بێگومان لەژێر ناوو چەتری داعشدا، جۆرەها گروپ و تاقم و فیكرو ئاراستەی جیاواز كۆبوونەتەوە، كەئاراستەی كاركردنی هەندێك لەو گروپانە زیان بەدیمۆگرافیای ناوچە كێشەلەسەرەكان دەگەیەنێت، كاریگەری لەسەر پێگەی كوردو داهاتووی كورد لەو ناوچانە دەبێت.

داعشی جیهادی

داعشە جیهادی و تەكفیرییەكان، زۆرجار لەلایەن پێشمەرگەو بەرپرسانی عێراقەوە بەداعشی بیانی یاخود داعشی ئەسڵ ناودەبران، مەبەست لەناوبردنیان بەداعشی بیانی، ئەوەبوو كە لەكاتی شەڕدا، رووبەڕووبوونەوەیان قورسە، دەستگیركردنیان ئاسان نیەو بۆ مردن یاخود وەكو ئەوەی خۆیان دەڵێن: بۆ «شەهید» بوون هاتوون.

داعشە جیهادیەكان، ئەو چەكدارانە دەگرێتەوە كە تەواو ئایدۆلۆژین، بەفیكرو قەناعەت و لەڕوانگەی تێگەیشتنیانەوە بۆ ئاینی ئیسلام شەڕ دەكەن، شەڕكردن بە «جیهاد» دەزانن و پێشیانوایە بەمردنیان «شەهید»دەبن.

ئەم بەشەی داعش، واتە جیهادییەكان، بڕوایان بەنەتەوەو سنورو راوەستان لەچوارچێوەی سنورێكی دیاریكراو نیە، لەهەر جێگەیەك شەڕ هەبێت و گروپێك چەكداری ئیسلامی جیهادی لەو جێگەیە بوونی هەبێت، ئەمان خۆیانی پێدەگەیەنن، واتە چەكداری گەڕۆكی شەڕكەرن.

بۆ نموونە كاتێك شەڕ لە ئەفغانستان دژی سۆڤیەتی جاران روویدا، بەهەزاران چەكداری جیهادی كە دواتر بە « عەرەب_ئەفغان» ناودەبران، لەوڵاتانی عەرەبی و ئیسلامییەوە خۆیان گەیاندە ئەفغانستان و پاكستان بۆ شەڕكردن، كەپێشتر لەلایەن عەبدوڵا عەزام و دواتر لەلایەن بن لادنەوە سەرپەرشتی دەكران.

دواتر كاتێك دۆخی ئەفغانستان هێوربووەوەو شەڕ لەچیچان هەڵگیرسا، جیهادییەكان رۆیشتنە ئەو وڵاتەو لەژێر فەرماندەیی خەتابدا درێژەیان بەشەڕدا، پاشان بەوڵاتانی تردا بڵاوەیان كردو لەهەر وڵاتێك شەڕ هەبووایە، ئەمان بۆی دەڕۆیشتن و لەوێ درێژەیان بەشەڕكردن دەدا.

گەڕۆكی ئەو چەكدارانە وایكرد، پێش لاوازبوونیان لەعێراق و سوریا، ناوەندە سیاسییەكان قسەیان لەبارەی دوامەنزڵگەی ئەو چەكدارانە دەكرد، بەوەی دوای هەڵكەندنیان لەم دوو وڵاتە، بەرەو كوێ كۆچ دەكەن؟ چی ناوچەیەك نائارامەو ئەمان خۆیانی پێدەگەیەنن؟

چەكدارە جیهادییەكان، لەجوگرافیایەكی دیاریكراودا نامێننەوە، دەگەڕێن و بەدوای شەڕو مردنەوەن، ئەمانە زیاتر لەلایەن وڵاتانی رۆژئاواوە بەسەرچاوەی مەترسی بۆ تێكدانی ئاسایشی جیهان دادەنرێن، بۆیە لەهەر جێگەیەك بەهێزبن، زلهێزەكان بۆ لێدانیان یەكدەگرن و  دێنە خەت.

 ئەم چەكدارانە كەباوەڕیان بەسنورو وەستان نیە، جۆرەها فیكرو ئاراستەی جیاوازیان تێدایە، هەر لەتەكفیری زۆر توندڕەوەوە تادەگاتە میانڕەوتر، تەنانەت ئەو سەرچاوانەشی فەتوای لێوەردەگرن جیاوازن، بۆیە ئەمانە تەنها لەكاتی شەڕدا پێكەوە هەڵدەكەن، شەڕ جیاوازییەكانیان لەبیر دەباتەوەو بە نەیارەكانیانەوە سەرقاڵیان دەكات.

خۆ ئەگەر ماوەیەك بێ شەڕو لەجوگرافیایەكی دیاریكراودا بمێننەوە، ئەوا جیاوازییە فیكرییەكانیان زەق دەبێتەوە، ناكۆكی لەنێوانیان سەرهەڵدەدات و تووشی گرفتی نێوخۆیی دەبن، بەنموونە تێكچوونی نێوان بەرەی نوسرەو داعش  و دواتر تاڕادەی یەكتر تەكفیركردنیش گەیشت.

بۆیە چەكدارە جیهادییەكان، كەمتر زیان بەدیمۆگرافیای ناوچە كێشەلەسەرەكان دەگەیەنن، چونكە ئەمانە هەلومەرج رێگەی مانەوەیان لەو ناوچانە پێنادات و تموحی مانەوەشیان نیە،  چەكداری كۆچەرین و هەر مانگەو لەناوچەو وڵاتێكن.

داعشی دەشتەكی

داعشی دەشتەكی، زۆرینەی چەكدارانی داعش پێكدەهێنێت، هەموو چەكدارە كۆنەبەعسی و قاچاخ و عەرەبە سوننە دەشتەكییەكان دەگرێتەوە، كە بەم دواییانە بەشێوەی كاتیی یاخود ناچاری چوونەپاڵ داعش.

ئاراستەی بیركردنەوەی ئەمانە جیاوازە لەداعشە جیهادییەكان، ئەمانە مەبدەئو فیكر نەیبردنە پاڵ داعش، بەڵكو گرتنی ناوچەكانیان لەلایەن ئەو رێكخراوەو باڵادەستبوونی، لەگەڵ رقی ژێردەستەبوونی عەرەبی سوننەو باڵادەستبوونی كوردو شیعە، پاڵی پێوەنان بەرەو لای داعش.

داعشە دەشتەكییەكان پێچەوانەی داعشە جیهادییەكان، مەترسییان بۆ سەر بەرژەوەندیە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەكان نیە، مەترسییەكانیان زیاتر لۆكاڵین و لەچوارچێوەی سنورێكی دیاریكراودان، مەودای بیركردنەوەیان تەسكترە، ئەمانە مەترسی جددین بۆ سەر داهاتووی ناوچە كێشەلەسەرەكان و گۆڕینی دیمۆگرافیای ئەو ناوچانە.

داعشی دەشتەكی گەڕۆك نین، خاوەن فیكرو ئایدۆلۆژیا نین، بەشێوەی كاتیی رۆیشتنە پاڵ داعش و گروپە توندڕەوەكان، ئەگینا كاریان بەجیهاد نیەو ئاینیان لا مەبەست نیە، بەڵكو بیریان لای داهاتووی خۆیانە لەو ناوچانە، پلانیان هەیە بۆ لاوازكردنی نەیارەكانیان كە لەم قۆناغەدا زیاتر خۆی لەكورددا دەبینێتەوە.

بۆ نموونە هەموو ئەو چەكدارانەی ئێستا لەژێر ناوی داعشدا پەلاماری گوندە كوردنیشینەكانی ناوچه ‌كێشەلەسەرەكان دەدەن، داعشی دەشتەكی خەڵكی ناوچەكەن، لەژێر ناوی داعشدا كار بۆ تەسفیەكردنی نەیارەكانیان و گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكە دەكەن.

ئەم داعشە دەشتەكییانە هەندێك لەئامانج و بەرژەوەندیەكانیان لەگەڵ گروپە شیعەكان و تەنانەت خواستەكانی حكومەتی عێراقیشدا یەكدەگرێتەوە، بۆیە دەبینین هێزە عێراقیەكان نەرمترن لەگەڵیان، چونكە بەشێك لەو كارانەی عێراق دژی كورد پێیناكرێت، ئەمانە بۆی دەكەن. پاشانیش لارییان نیە، لەژێر ناوی حەشدی عەشایەری و ناوی جیاوازی تردا چەك بۆ حكومەتی عێراقیش هەڵبگرن، وەكو ئەوەی لەجەلەولا بینرا، كاتێك چەكدارەكانی عەشیرەتی كروی لەسەردەمی داعشداو لەژێر چەتری ئەو هێزەدا، تاتوانییان شەڕی كوردیان كرد، دواتر كەداعش لاواز بوو، بنەو بارەگا‌یان پێچایەوەو چوونە پاڵ حەشدی شەعبی و ئێستا لەڕیزی ئەو هێزەدا دژایەتی گوندە كوردنیشینەكان دەكەن.

دەكرێت لێرەوە بڵێین: داعشە دەشتەكییەكان گەورەترین مەترسین بۆ سەر گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە كێشەلەسەرەكان، حكومەتی عێراقیش چاوپۆشییان لێدەكات، چونكە كارەكانیان لەگەڵ ئەجێندای حكومەتدا یەكدەگرێتەوە.

وەكو بینیمان ساڵانی 2006 بۆ 2010 چەكدارە دەشتەكییەكان، بەشێوەیەك گوندە كوردنیشینەكانی دەوروبەری ناحیەی سەعدیەی پارێزگای دیالەیان كردە ئامانج، هەموو ئەو گوندانەیان بەكورد چۆڵكرد.ئێستاش  هەمان سیناریۆی 2006 لەناوچە كێشەلەسەرەكان دووبارە دەكرێتەوە، چەكدارە دەشتەكییەكان كوردەكانیان بەچڕی كردۆتە ئامانج، حكومەتی عێراقیش نەك دەستەوەستانە، بەڵكو زەمینەشیان بۆ دەڕەخسێنێت.

بۆیە گەر كورد پلانی نەبێت، حكومەتی عێراق نەخاتە بەردەم بەرپرسیارێتی ئەوەی كە بەهەمانشێوەی داعشە جیهادییەكان، مامەڵە لەگەڵ دەشتەكییەكانیشدا بكات، ئەوا لەداهاتوودا ئەمانە زیان بەكورد  دەگەیەنن،  بەتەواوەتی دیمۆگرافیای ناوچەكە دەگۆڕن و كورد لەو ناوچانە پەڕو باڵ دەكەن.

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure